Artikelen

Artikelen over de Tweede Wereldoorlog aan de hand van onze bronnen.

Niet meer zo dik, maar nog vol goede moed. Gecensureerde brieven uit de kampen

Miljoenen brieven werden uit de kampen verstuurd. Door de strenge censuur en de zware omstandigheden ging veel post verloren of kwam nooit aan. Elk bewaard gebleven stuk is een waardevol historisch document, dat het persoonlijk lot van een gevangene vertegenwoordigt. Een van hen is verzetsman Nico Peeters.

Verzet

Tiener op de vlucht, het verhaal van Truus Beffie

Op 4 augustus 1941 krijgt de dan 19-jarige Joodse Truus Beffie uit Amsterdam een uitreisvergunning om een week later uit bezet Nederland te vertrekken met een groep Joodse kinderen. Zij is een van de begeleiders van dit transport. Truus houdt een dagboek bij terwijl zij vlucht via België, Frankrijk en Spanje naar Cuba en uiteindelijk de Verenigde Staten weet te bereiken.

CollaboratieVooroorlogs

De oprichting van de NSB

Op maandag 14 december 1931 verzamelde zich in een gehuurd zaaltje (kosten: twee gulden) in het vergadergebouw van de Christelijke Jongemannen Vereeniging aan het Domplein in Utrecht een twaalftal Utrechtenaren. Zij gaven gehoor aan de oproep van Anton Mussert, die als hoofdingenieur bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht landelijke bekendheid genoot om het programma van zijn partij-in-wording te bespreken. Deze vergadering, die de geschiedenisboeken is ingegaan als de oprichtingsbijeenkomst van de NSB, was bepaald geen grootse gebeurtenis.

MilitairKoloniaal

De massamoord in Rawagede en extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog

Op 9 december 1947 overvielen Nederlandse militairen de West-Javaanse kampong Rawagede, het huidige Balongsari. Een groot deel van de mannelijke bevolking van Rawagede is daarbij zonder vorm van proces om het leven gebracht. In Nederland was er tot in de jaren ’90 nauwelijks aandacht voor de massamoord. Waar zulke gewelddadigheden door de Nederlandse overheid decennialang werden afgedaan als ‘excessen’, weten we tegenwoordig dat ze passen binnen een patroon van veelvuldig en structureel extreem geweld van de Nederlandse krijgsmacht tijdens de onafhankelijkheidsoorlog.

Militair

Vechten voor andermans vrijheid

In de Tweede Wereldoorlog vochten meer dan 1,2 miljoen Afro-Amerikaanse soldaten mee. Ruim 900.000 van hen gingen naar Europa. Daar vochten ze, ook in Nederland, voor een vrijheid die zij zelf in hun eigen land niet hadden. Toch ontbreekt hun verhaal in het heersende narratief over de Tweede Wereldoorlog.

Vervolging

Joodse leerlingen en leraren moeten naar aparte scholen

Op 1 september 1941 maakt de bezetter bekend dat Joodse leerlingen en leraren vanaf dat moment niet meer welkom zijn op ‘gewone’ scholen. Zij moeten naar Joodse scholen, die soms speciaal voor dat doeleinde worden opgericht.

VerzetKoloniaal

Anton de Kom: vrijheidsstrijder, verzetsheld, vakbondsman, activist, schrijver en banneling

‘Vrijheidsstrijder, verzetsheld, vakbondsman, activist, schrijver en banneling.’ Dat staat er op het voetstuk van het standbeeld van Anton de Kom in Amsterdam-Zuidoost. De Surinaamse schrijver en antikoloniale activist was het allemaal. Op 24 april 1945 kwam hij aan zijn einde in een Duits concentratiekamp.

Vervolging

De razzia in Amsterdam van 14 juli 1942

In juli 1942 werden zo’n 4000 Joden opgeroepen zich te melden voor ‘werkverruiming onder politietoezicht’. Veel mensen vertrouwden het niet en gaven aan de oproep geen gehoor. De Duitse politie reageerde hierop met razzia’s in Amsterdam Zuid en het Centrum op 14 juli 1942.

Vervolging

Post uit het Oosten. Jules Schelvis ontkomt aan de dood in Sobibor

“Misschien kunnen jullie je voorstellen dat ik een beetje boos ben, omdat ik nog altijd niet van jullie gehoord heb. Een antwoord op mijn vorige brief heb ik ook nog niet ontvangen. Hier in Radom is alles nog zoals het was.” Dit schreef Jules Schelvis juli 1943 in een brief naar Amsterdam, aan de gemengd gehuwde oom van zijn vrouw Rachel. Het is dan nog geen twee maanden geleden dat Jules, Rachel en haar ouders, zus, broer en zwager zijn opgepakt bij een razzia en via Kamp Westerbork naar Sobibor getransporteerd zijn.

Vervolging

Spion Karel Nihom pleegt zelfmoord tijdens meidagen 1940

Eind jaren dertig proberen veel Duitse Joden de vervolging in nazi-Duitsland te ontvluchten. Nederland laat ze mondjesmaat toe. Joden in Nederland zetten zich in voor deze vluchtelingen, ze helpen ze de grens over en regelen opvang. Een van hen is de Joodse Karel Nihom uit Winterswijk. Hij helpt niet alleen Joodse vluchtelingen, Karel spioneert ook voor de Britten. De Duitse inval brengt hem in een lastige situatie.

VervolgingVerzet

Van de Ravenbrug naar de Eksterberg: redding met de Witte Bussen

Mies Boissevain maakt na de bevrijding een feestrok met allerlei lapjes die haar aan gebeurtenissen uit de oorlog doen denken. Een van deze gebeurtenissen is de redding van een groep Nederlandse vrouwen uit Kamp Ravensbrück op 24 en 25 april 1945 door het Zweedse en Deense Rode Kruis.

Vervolging

Gevluchte Joden bereiden zich in Noord-Hollandse polder voor op een nieuwe toekomst

Nadat het Joodse werkdorp Wieringermeer in maart 1941 ontruimd wordt gaan de 'werkdorpers' naar Amsterdam. Met de list dat ze mogen terugkeren naar het werkdorp worden hun adressen prijsgegeven. Op 11 juni 1941 krijgen de werkdorpers 's middags bericht van de Joodsche Raad: ze mogen terugkeren en worden thuis opgehaald door de Duitsers. Een deel vertrouwt het niet en duikt onder. 59 jonge Joodse mannen worden die avond gearresteerd door de Amsterdamse politie en naar Kamp Schoorl gebracht.

VerzetVervolging

Verzet in het Oranjehotel vastgelegd op een zakdoek

“Voor ‘t eerst kwam ik een zingende troep tegen, tweestemmig, het klonk dreigend, afgebeten, marsmaat. Ik voelde ‘t beklemmend als een verschrikking”, schrijft Titia Gerardina Gorter op 19 juni 1940 in haar dagboek. De in 1879 geboren verzetsvrouw houdt in bezettingstijd een dagboek bij, waarin ze schrijft over haar verzetswerk en langzame nazificering van de samenleving. En met grapjes en moppen de situatie beziet. Het ANP staat bijvoorbeeld voortaan voor ‘Adolf’s nieuwste papagaai’. Titia en haar zus Johanna Theodora Frederika (Dora) Gorter worden verraden en belanden in het Oranjehotel. Om de moed erin te houden borduurden ze daar – met veertig andere vrouwen – hun naam op een zakdoek.

Militair

Jan van Manen overleeft twee torpederingen op koopvaardij

In 1938 gaat Jan van Manen bij de Holland Amerika Lijn werken als kommie, de hulp van een kelner. Tijdens de Duitse inval in Nederland vaart Jan in de buurt van New York. Eenmaal terug in Engeland wordt hij met de vaarplicht gedwongen te blijven varen voor de koopvaardij. Jan komt op de SS Volendam terecht. Het schip wordt getorpedeerd in augustus 1940, maar Jan ontsnapt aan de dood in de Atlantische Oceaan. Dit gebeurt in maart 1944 wederom op de MS Dempo voor de Afrikaanse kust.